Από τις 20 Ιουνίου 2025, τα smartphones και τα tablets που πωλούνται στην ΕΕ υπόκεινται σε απαιτήσεις επισκευασιμότητας. Σε αυτές περιλαμβάνονται ένας υποχρεωτικός δείκτης επισκευασιμότητας και η υποχρέωση δημοσίευσης πληροφοριών επισκευής.
Ο δείκτης επισκευασιμότητας δηλώνεται από τους ίδιους τους κατασκευαστές και βαθμολογεί την ευκολία επισκευής σε κλίμακα από A έως E. Είναι μία από τις πέντε πρόσθετες πληροφορίες που εμφανίζονται μαζί με την ενεργειακή απόδοση στην υποχρεωτική ενεργειακή ετικέτα, ωστόσο δεν φαίνεται στη μικρότερη εκδοχή της ετικέτας που συναντά κανείς δίπλα σε ένα προϊόν σε ηλεκτρονικό κατάστημα.
Οι κατασκευαστές και οι εισαγωγείς υποχρεούνται επίσης να δημοσιεύουν οδηγίες επισκευής και τιμές ανταλλακτικών σε ελεύθερα προσβάσιμο ιστότοπο. Οι νομοθέτες της ΕΕ έκριναν ότι η δημοσίευση των τιμών αρκεί ώστε οι καταναλωτές να τις λαμβάνουν υπόψη όταν αγοράζουν, αντί να ακολουθήσουν το γαλλικό παράδειγμα και να ενσωματώσουν τις τιμές των ανταλλακτικών στον ίδιο τον δείκτη, όπως είχε επανειλημμένα προτείνει η εκστρατεία Right to Repair.
Έναν χρόνο μετά, 4 στα 5 smartphones δεν πληρούν τις απαιτήσεις
Έναν χρόνο μετά την έναρξη εφαρμογής των απαιτήσεων, η ευρωπαϊκή εκστρατεία Right to Repair εξέτασε κατά πόσο τηρούνται, ελέγχοντας το Ευρωπαϊκό Μητρώο Προϊόντων για την Ενεργειακή Σήμανση (EPREL), όπου κατασκευαστές και εισαγωγείς οφείλουν να δηλώνουν τους ιστότοπους στους οποίους δημοσιεύουν τις απαιτούμενες πληροφορίες.
Τα αποτελέσματα είναι απογοητευτικά. Από τις 2.334 καταχωρίσεις μοντέλων smartphone που κυκλοφόρησαν στην αγορά τον τελευταίο χρόνο, μόλις περίπου το 18% παραπέμπει πράγματι σε ιστότοπους όπου μπορεί κανείς να βρει εύκολα τιμές ανταλλακτικών ή οδηγίες επισκευής. Σχεδόν οι μισές καταχωρίσεις έχουν απλώς κενά πεδία εκεί όπου θα έπρεπε να υπάρχουν οι σύνδεσμοι. Ένα επιπλέον 19% παραπέμπει σε σελίδα προϊόντος ή υποστήριξης όπου δεν υπάρχουν ούτε οδηγίες επισκευής ούτε τιμές ανταλλακτικών. Στην ίδια κατηγορία εντάσσονται και παράλογα εύρη τιμών, όπως 14–128 € για μια μπαταρία.
Ένα ακόμη 8% δίνει μια άχρηστη παραπομπή, όπως «δείτε το εγχειρίδιο», ενώ σχεδόν το 5% απλώς παραπέμπει στο Temu ή στο AliExpress – όχι μόνο για τις τιμές ανταλλακτικών, αλλά ακόμη και για τις οδηγίες επισκευής.
Το πιο εξόφθαλμο είναι ότι ορισμένοι από αυτούς τους κατάφωρα μη συμμορφούμενους κατασκευαστές απονέμουν στον εαυτό τους άριστη βαθμολογία για τις πληροφορίες επισκευής, καταλήγοντας σε αυτοδηλωμένη κατηγορία επισκευασιμότητας A.
Πώς είναι δυνατόν;
Μπροστά σε αυτά τα νούμερα, η αποτελεσματικότητα της σημερινής προσέγγισης αναπόφευκτα αμφισβητείται. Πώς γίνεται να υπάρχει τόσο κραυγαλέα μη συμμόρφωση; Και πώς μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι οι αυτοδηλωμένοι δείκτες επισκευασιμότητας είναι κάτι περισσότερο από απλό greenwashing;
Ένα κενό πεδίο εκεί όπου θα έπρεπε να υπάρχει σύνδεσμος δεν είναι δύσκολο να εντοπιστεί – θα μπορούσε μάλιστα να ανιχνεύεται και αυτόματα – κι όμως χιλιάδες κενά πεδία φαίνεται να έχουν περάσει απαρατήρητα. Προφανώς καμία δημόσια αρχή δεν έχει αναλάβει να ελέγξει τα δηλωμένα στοιχεία. Ο έλεγχος της συμμόρφωσης είναι αρμοδιότητα των κρατών μελών, τα οποία δεν διαθέτουν το προσωπικό για εκτεταμένους ελέγχους – ιδίως για τέτοιες «ήσσονος σημασίας» παραβάσεις, που δεν θέτουν σε κίνδυνο τη ζωή των καταναλωτών. Στην πράξη, φαίνεται να βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στις οργανώσεις καταναλωτών και σε άλλες ΜΚΟ για να κάνουν την «περιπολία» για λογαριασμό τους – όπως έκανε σε αυτή την περίπτωση η εκστρατεία Right to Repair.
Συμμόρφωση δεν σημαίνει ότι οι πληροφορίες βρίσκονται εύκολα
Αξίζει να σημειωθεί ότι ακόμη και για προϊόντα που τυπικά συμμορφώνονται, ο δηλωμένος σύνδεσμος σπάνια οδηγεί απευθείας στις τιμές των ανταλλακτικών. Για μεγάλες μάρκες όπως η Apple και η Samsung, χρειάζονται αρκετά ακόμη κλικ και επιλογές μέχρι να φτάσει κανείς εκεί. Είναι αμφίβολο πόσοι καταναλωτές θα έκαναν όλη αυτή την πλοήγηση για να συνυπολογίσουν τις τιμές ανταλλακτικών πριν αποφασίσουν ποιο smartphone θα αγοράσουν. Η ενσωμάτωση των τιμών ανταλλακτικών στον δείκτη επισκευασιμότητας θα λειτουργούσε, κατά πάσα πιθανότητα, πολύ καλύτερα ως κίνητρο για ανταγωνισμό σε αυτό το πεδίο.
Πρόκειται μόνο για την κορυφή του παγόβουνου
Οι ελλείψεις στα δελτία του EPREL είναι μόνο ένα μέρος του προβλήματος. Προφανώς, όταν ο κατασκευαστής ή ο εισαγωγέας δεν διαθέτει εξαρχής τις απαιτούμενες πληροφορίες, η μη συμμόρφωση επηρεάζει όλα τα κανάλια πώλησης. Ωστόσο, ακόμη και όταν ο κατασκευαστής τις παρέχει, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα φτάσουν στον καταναλωτή. Η εκστρατεία διαπίστωσε μάλιστα ότι η ενεργειακή ετικέτα έλειπε εντελώς από σημαντικό αριθμό προϊόντων που πωλούνται τόσο σε φυσικά καταστήματα όσο και διαδικτυακά.
Το πρόβλημα της μη συμμόρφωσης δεν περιορίζεται στα smartphones. Ανάλογος έλεγχος στα στεγνωτήρια ρούχων, για τα οποία ισχύουν παρόμοιες απαιτήσεις από τον Ιούλιο του 2025, έδειξε ότι πάνω από τα μισά μοντέλα δεν συμμορφώνονται. Για πολλά από τα μοντέλα που συμμορφώνονται, η «οδύσσεια» των κλικ ήταν ακόμη πιο περίπλοκη απ’ ό,τι στα smartphones.
Τέλος, οι καταναλωτές δεν είναι τα μόνα θύματα της ελλιπούς πληροφόρησης. Και οι επαγγελματίες επισκευαστές συχνά δυσκολεύονται να αποκτήσουν πρόσβαση στις πληροφορίες επισκευής που δικαιούνται από τον νόμο .
Διαφάνεια και εποπτεία της αγοράς
Πώς μπορούν να λυθούν όλα αυτά; Είναι σαφές ότι οι αρχές εποπτείας της αγοράς πρέπει να διαθέσουν περισσότερους πόρους για τους ελέγχους συμμόρφωσης. Προς το παρόν, φαίνεται να στηρίζονται στους καταναλωτές και στις ΜΚΟ για την παρακολούθηση. Ανεξάρτητα από το αν είναι δίκαιο οι δημόσιες αρχές να «αναθέτουν» σιωπηρά αυτό το έργο χωρίς να το χρηματοδοτούν, για να λειτουργήσει κάτι τέτοιο χρειάζεται ένα πιο διαφανές σύστημα και ευκολότερη αναφορά των παραβάσεων.
Αν και ο ιστότοπος του EPREL διαθέτει σύνδεσμο για την αναφορά μη συμμορφούμενων προϊόντων, αυτός δεν έχει δημοσιοποιηθεί καθόλου. Αντίθετα, η Γαλλία διαθέτει ειδική πλατφόρμα όπου χρήστες και επισκευαστές μπορούν να αναφέρουν παραβάσεις σχετικά με τον γαλλικό δείκτη επισκευασιμότητας (indice de réparabilité). Παραμένει επίσης ασαφές τι δικαίωμα αποκατάστασης θα είχε ένας καταναλωτής αν ένα υποτίθεται «φιλικό προς την επισκευή» προϊόν αποδειχθεί μη επισκευάσιμο όταν χαλάσει. Κυρίως όμως, στη σημερινή του μορφή, ο δείκτης επισκευασιμότητας της ΕΕ βασίζεται εν μέρει σε δεδομένα που το ευρύ κοινό δεν μπορεί να ελέγξει, αφού δεν υπάρχει υποχρέωση δημοσίευσης του πλήρους υπολογισμού στον οποίο στηρίζεται.
Η μέτρηση της ενεργειακής απόδοσης μιας συσκευής είναι περίπλοκη, όμως οι περισσότερες απαιτήσεις επισκευασιμότητας επαληθεύονται σχετικά εύκολα, εφόσον υπάρχει επαρκής διαφάνεια. Η υποχρέωση των κατασκευαστών και των εισαγωγέων να δημοσιεύουν την πλήρη έκθεση στην οποία βασίζεται ο δηλωμένος δείκτης επισκευασιμότητας, σε συνδυασμό με μια πανευρωπαϊκή πλατφόρμα αναφοράς παραβάσεων, θα βοηθούσε σημαντικά καταναλωτές, επισκευαστές και ΜΚΟ να συνδράμουν τις αρχές εποπτείας της αγοράς, ώστε οι κανόνες να τηρούνται από όλους.
Πηγή άρθρου: https://repair.eu/